PM વિશ્વકર્મા યોજના શું છે? (What is PM Vishwakarma Scheme?)

PM વિશ્વકર્મા યોજના એ ભારત સરકારના સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય (Ministry of MSME) દ્વારા સંચાલિત એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના છે. આ યોજનાની સત્તાવાર જાહેરાત માનનીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ના રોજ (વિશ્વકર્મા જયંતીના પાવન અવસરે) કરવામાં આવી હતી.

આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ એવા કારીગરોને સહાય કરવાનો છે જેઓ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અથવા કૌશલ્ય આધારિત પરિવારોમાંથી આવે છે. આ યોજના હેઠળ કારીગરોને માત્ર નાણાકીય સહાય જ નહીં, પરંતુ આધુનિક તાલીમ, અદ્યતન ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન, ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે પ્રોત્સાહન અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ પણ પૂરો પાડવામાં આવે છે.

PM વિશ્વકર્મા યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો

• પરંપરાગત કૌશલ્યનું સંરક્ષણ: પેઢીઓથી ચાલતી આવતી પરંપરાગત કળા અને કૌશલ્યને જીવંત રાખવું અને તેને પ્રોત્સાહન આપવું.
• કારીગરોની ઓળખ: દેશના દરેક ખૂણે વસતા નાના અને પરંપરાગત કારીગરોને સત્તાવાર ઓળખ આપવી.
• આધુનિકીકરણ: કારીગરોને આધુનિક ઓજારો અને ટેકનોલોજીથી સજ્જ કરવા જેથી તેમની ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તામાં સુધારો થાય.
• આર્થિક સશક્તિકરણ: ખૂબ જ ઓછા વ્યાજ દરે વગર ગેરંટીએ (Collateral-Free) લોન આપીને તેમને સાહુકારોના ચુંગાલમાંથી મુક્ત કરવા.
• બજાર જોડાણ (Market Linkage): કારીગરો દ્વારા ઉત્પાદિત વસ્તુઓને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારો સુધી પહોંચાડવા માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું.

યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલા ૧૮ પરંપરાગત વ્યવસાયો (Trades Covered)

PM વિશ્વકર્મા યોજના અંતર્ગત મુખ્યત્વે નીચે દર્શાવેલા ૧૮ પ્રકારના પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે:

1. સુથાર (Carpenter)
2. હોડી બનાવનાર (Boat Maker)
3. લુહાર (Blacksmith)
4. હથિયાર બનાવનાર (Armorour)
5. હથોડી અને ટૂલકીટ બનાવનાર (Hammer and Tool Kit Maker)
6. તાળું બનાવનાર (Locksmith)
7. સોની / ઝવેરી (Goldsmith)
8. કુંભાર (Potter)
9. શિલ્પકાર / પથ્થર કોતરણી કરનાર (Sculptor/Stone Breaker)
10. મોચી / ચર્મકાર (Cobbler/Shoesmith)
11. કડિયા (Mason)
12. ટોપલી/ચટ્ટાઈ/ઝાડુ બનાવનાર (Basket/Mat/Broom Maker/Coir Weaver)
13. ઢીંગલી અને રમકડા બનાવનાર – પરંપરાગત (Doll & Toy Maker)
14. વાણંદ (Barber)
15. માળા બનાવનાર (Garland Maker)
16. ધોબી (Washerman)
17. દરજી (Tailor)
18. માછલી પકડવાની જાળ બનાવનાર (Fishing Net Maker)

PM વિશ્વકર્મા યોજનાના આકર્ષક લાભો (Scheme Benefits)

આ યોજના માત્ર નાણાકીય મદદ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ કારીગરોના સર્વાંગી વિકાસ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. તેના મુખ્ય લાભો નીચે મુજબ છે:

૧. સત્તાવાર ઓળખ અને પ્રમાણપત્ર (Recognition)

યોજના હેઠળ સફળતાપૂર્વક નોંધણી કરાવ્યા બાદ, કારીગરોને ભારત સરકાર તરફથી એક PM વિશ્વકર્મા પ્રમાણપત્ર (Certificate) અને ઓળખ પત્ર (ID Card) આપવામાં આવે છે. આ ડિજિટલ આઈડી તેમની સત્તાવાર કારીગર તરીકેની ઓળખ બને છે.

૨. કૌશલ્ય વિકાસ અને તાલીમ (Skilling & Training)

કારીગરોના કૌશલ્યને વધુ શાર્પ કરવા માટે બે સ્તરની તાલીમ આપવામાં આવે છે:

• બેઝિક તાલીમ (Basic Training): ૫ થી ૭ દિવસ (આશરે ૪૦ કલાક) માટેની પ્રાથમિક તાલીમ.
• એડવાન્સ તાલીમ (Advanced Training): જો કોઈ કારીગર વધુ શીખવા માંગતો હોય, તો તેના માટે ૧૫ દિવસ (આશરે ૧૨૦ કલાક) ની અદ્યતન તાલીમ.
• સ્ટાઇપેન્ડ (Training Stipend): તાલીમ દરમિયાન કારીગરની મજૂરીનું નુકસાન ન થાય તે માટે સરકાર દ્વારા ₹૫૦૦ પ્રતિ દિવસનું સ્ટાઇપેન્ડ સીધું તેમના બેંક ખાતામાં (DBT દ્વારા) જમા કરવામાં આવે છે.

૩. ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન (Toolkit Incentive)

તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી અથવા સ્કિલ વેરિફિકેશન દરમિયાન, કારીગરોને તેમના વ્યવસાયના આધુનિક ઓજારો ખરીદવા માટે ₹૧૫,૦૦૦ ની ગ્રાન્ટ (સહાય) ઈ-વાઉચર અથવા ઈ-રૂપી (e-RUPI) ના માધ્યમથી આપવામાં આવે છે.

૪. સસ્તી અને વગર ગેરંટીએ લોન (Credit Support)

પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવા અથવા વધારવા માટે કારીગરોને બે તબક્કામાં કોલેટરલ-ફ્રી (કોઈપણ ગેરંટી વિનાની) લોન આપવામાં આવે છે:

• પ્રથમ તબક્કો (First Tranche): ₹૧,૦૦,૦૦Limits સુધીની લોન (૧૮ મહિનાના રિપેમેન્ટ ગાળા સાથે).
• બીજો તબક્કો (Second Tranche): પ્રથમ લોનની સફળ ચુકવણી કર્યા પછી ₹૨,૦૦,૦૦૦ સુધીની વધારાની લોન (૩૦ મહિનાના રિપેમેન્ટ ગાળા સાથે).
• વ્યાજ દર (Concessional Interest Rate): આ લોન પર માત્ર ૫% વ્યાજ લેવામાં આવે છે. બાકીનું ૮% સુધીનું વ્યાજ સબ્સિડી તરીકે ભારત સરકાર પોતે ભોગવે છે. આ ઉપરાંત, ક્રેડિટ ગેરંટી ફી પણ સરકાર દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે.

૫. ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોત્સાહન (Digital Incentives)

કારીગરો ડિજિટલ અર્થતંત્ર તરફ વળે તે માટે, દરેક ડિજિટલ વેચાણ કે ટ્રાન્ઝેક્શન (મહત્તમ ૧૦૦ ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રતિ માસ) પર ₹૧ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શનનું કેશબેક પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.

૬. માર્કેટિંગ સપોર્ટ (Marketing Support)

નેશનલ કમિટી ફોર માર્કેટિંગ (NCM) દ્વારા કારીગરોને તેમની પ્રોડક્ટ્સ વેચવા માટે નીચે મુજબની સહાય મળે છે:

• ક્વોલિટી સર્ટિફિકેશન અને બ્રાન્ડિંગ.
• ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ (જેમ કે GeM, Amazon, Flipkart) પર લિસ્ટિંગ.
• રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનો (Trade Fairs) માં ભાગ લેવાની તક.
• જાહેરાત અને પ્રચાર સપોર્ટ.

અરજી કરવા માટેની પાત્રતાના માપદંડો (Eligibility Criteria)

PM વિશ્વકર્મા યોજનાનો લાભ લેવા માટે અરજદારે નીચેની શરતો પૂર્ણ કરવાની રહેશે:

• વ્યવસાય: અરજદારે ઉપર દર્શાવેલા ૧૮ પરંપરાગત વ્યવસાયોમાંથી કોઈ એકમાં સ્વ-રોજગાર આધારિત હોવો જોઈએ.
• ઉંમર: અરજી કરતી વખતે અરજદારની ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૧૮ વર્ષ હોવી જોઈએ.
• પરિવાર દીઠ મર્યાદા: પરિવારના માત્ર એક જ સભ્યને આ યોજનાનો લાભ મળી શકે છે. (પરિવાર એટલે કે પતિ, પત્ની અને અવિવાહિત બાળકો).
• સરકારી નોકરી: સરકારી સેવામાં કાર્યરત વ્યક્તિઓ અથવા તેમના પરિવારના સભ્યો આ યોજના માટે પાત્ર નથી.
• અન્ય લોન યોજનાઓ: અરજદારે છેલ્લા ૫ વર્ષમાં કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારની સમાન ક્રેડિટ-આધારિત યોજનાઓ (જેમ કે PMEGP, PM SVANidhi, Mudra Loan) હેઠળ લોન લીધેલી ન હોવી જોઈએ. જો કે, જો મુદ્રા કે સ્વનિધિ લોન સંપૂર્ણ ચૂકવાઈ ગઈ હોય, તો તેઓ પાત્ર બની શકે છે.

જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી (Required Documents)

ઓનલાઈન રજીસ્ટ્રેશન ફોર્મ ભરતી વખતે નીચે મુજબના દસ્તાવેજો તૈયાર રાખવા જરૂરી છે:

1. આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card): ઓળખ અને સરનામાના પુરાવા માટે.
2. મોબાઈલ નંબર: જે આધાર કાર્ડ સાથે લિંક હોવો અનિવાર્ય છે (OTP વેરિફિકેશન માટે).
3. બેંક ખાતાની વિગતો (Bank Account Details): બેંક પાસબુક અથવા કેન્સલ ચેક (જેમાં IFSC કોડ સ્પષ્ટ હોય).
4. રેશન કાર્ડ (Ration Card): પરિવારની વિગતો ચકાસવા માટે રેશન કાર્ડ ફરજિયાત છે. જો રેશન કાર્ડ ન હોય, તો પરિવારના સભ્યોની અલગથી આધાર ચકાસણી કરવી પડશે.
5. જાતિનું પ્રમાણપત્ર (Category Certificate): જો લાગુ પડતું હોય તો (SC/ST/OBC/લઘુમતી માટે).
6. વ્યવસાય સંબંધિત પુરાવો / સ્વ-ઘોષણાપત્ર.

PM વિશ્વકર્મા યોજના ઓનલાઈન અરજી પ્રક્રિયા (Step-by-Step Application Process)

આ યોજના માટેની નોંધણી પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ અને મફત છે. કોઈપણ કારીગર નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર (CSC – Common Service Center) પર જઈને આ પ્રક્રિયા કરાવી શકે છે. જાતે ઓનલાઈન અરજી કરવા માટેના સ્ટેપ્સ નીચે મુજબ છે:

સ્ટેપ ૧: સત્તાવાર પોર્ટલની મુલાકાત લો

સૌ પ્રથમ, યોજનાની સત્તાવાર વેબસાઇટ PM Vishwakarma Official Website પર જાઓ.

સ્ટેપ ૨: મોબાઈલ અને આધાર વેરિફિકેશન

• હોમ પેજ પર ‘How to Register’ અથવા ‘Login’ સેક્શનમાં જઈને ‘Beneficiary Login’ પર ક્લિક કરો.
• તમારો આધાર લિંક્ડ મોબાઈલ નંબર અને આધાર કાર્ડ નંબર દાખલ કરો.
• તમારા મોબાઈલ પર આવેલો OTP દાખલ કરીને વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરો.

સ્ટેપ ૩: બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ (Biometric Authentication)

• કારીગરની સાચી ઓળખ માટે CSC કેન્દ્ર પર બાયોમેટ્રિક (ફિંગરપ્રિન્ટ અથવા આઇરિસ સ્કેન) વેરિફિકેશન કરવું ફરજિયાત છે. આ સ્ટેપ સુરક્ષા અને પારદર્શિતા માટે અત્યંત મહત્વનું છે.

સ્ટેપ ૪: ડિજિટલ એપ્લિકેશન ફોર્મ ભરો

બાયોમેટ્રિક સફળ થયા પછી, સ્ક્રીન પર PM વિશ્વકર્મા એપ્લિકેશન ફોર્મ ખુલશે. તેમાં નીચેની વિગતો સચોટ રીતે ભરો:

• વ્યક્તિગત વિગતો (નામ, પિતાનું નામ, જન્મતારીખ વગેરે).
• વ્યવસાયની વિગત (૧૮ ટ્રેડમાંથી તમારો વ્યવસાય પસંદ કરો).
• સંપર્ક અને સરનામાની વિગતો.
• બેંક ખાતાની વિગતો (જેમાં સ્ટાઇપેન્ડ અને લોનની રકમ જમા થવાની છે).

સ્ટેપ ૫: સબમિશન અને પ્રિન્ટ આઉટ

બધી વિગતો ફરી એકવાર ચકાસી લો અને ફોર્મ ‘Submit’ કરો. ફોર્મ સબમિટ થયા પછી તમને એક એપ્લિકેશન રેફરન્સ નંબર (Application Reference Number) મળશે. ભવિષ્યના સંદર્ભ માટે એપ્લિકેશન ફોર્મની પ્રિન્ટ આઉટ અથવા પીડીએફ સાચવી રાખો.

અરજી મંજૂરીની ત્રણ-સ્તરીય પ્રક્રિયા (Verification Process)

તમારા દ્વારા સબમિટ કરાયેલ ફોર્મ સીધું મંજૂર થતું નથી, પરંતુ પારદર્શિતા જાળવવા માટે તેની ૩ સ્ટેપમાં ચકાસણી થાય છે:

1. ગ્રામ પંચાયત / ઉલ્લખનીય સ્થાનિક સંસ્થા સ્તરે (Level 1): પ્રથમ વેરિફિકેશન ગ્રામ પંચાયતના પ્રધાન/સરપંચ અથવા શહેરી વિસ્તારમાં ULB નોડલ ઓફિસર દ્વારા થાય છે, જેઓ પુષ્ટિ કરે છે કે તમે ખરેખર તે વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા છો.
2. જિલ્લા સમિતિ સ્તરે (Level 2): પંચાયતની મંજૂરી પછી અરજી જિલ્લા કલેક્ટર અથવા સંબંધિત જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિ પાસે જાય છે.
3. સ્ક્રીનિંગ સમિતિ સ્તરે (Level 3): અંતિમ મંજૂરી મંત્રાલય દ્વારા નિયુક્ત કમિટી દ્વારા આપવામાં આવે છે, ત્યારબાદ જ પ્રમાણપત્ર ઇસ્યુ થાય છે અને તાલીમ શરૂ થાય છે.

યોજનાની વર્તમાન સ્થિતિ અને સિદ્ધિઓ (Current Status 2026)

PM વિશ્વકર્મા યોજનાએ દેશભરમાં અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે. સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, યોજનાના મુખ્ય આંકડાઓ નીચે મુજબના સીમાચિહ્નો દર્શાવે છે:

આ પણ વાંચો :- Central Bank of India Apprentice Recruitment 2026: Apply Online for 4500 Posts, Check Eligibility & Syllabus

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન ૧: શું PM વિશ્વકર્મા યોજના હેઠળ મળતી ₹૧૫,૦૦૦ ની ટૂલકિટ સહાય પાછી આપવી પડે છે?

ઉત્તર: ના, ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન તરીકે મળતી ₹૧૫,૦૦૦ ની રકમ સંપૂર્ણપણે ગ્રાન્ટ (સહાય) છે. આ રકમ સરકાર તરફથી ઓજારો ખરીદવા માટે મફત આપવામાં આવે છે, જે પાછી ચૂકવવાની હોતી નથી.

પ્રશ્ન ૨: જો મેં પહેલા મુદ્રા લોન લીધી હોય, તો શું હું આ યોજના માટે પાત્ર છું?

ઉત્તર: જો તમે છેલ્લા ૫ વર્ષમાં મુદ્રા લોન કે અન્ય સરકારી બિઝનેસ લોન લીધી હોય અને તે હાલમાં ચાલુ હોય, તો તમે પાત્ર નથી. પરંતુ જો જૂની લોન સંપૂર્ણપણે ભરપાઈ થઈ ગઈ હોય, તો તમે અરજી કરી શકો છો.

પ્રશ્ન ૩: તાલીમ દરમિયાન મળતા ₹૫૦૦ મેળવવા માટે શું કરવું પડે?

ઉત્તર: તમારે માત્ર બેઝિક તાલીમમાં નિયમિત હાજરી આપવાની રહેશે. તમારી હાજરીના આધારે દિવસ દીઠ ₹૫૦૦ લેખે ગણતરી કરીને તાલીમ પૂરી થયા બાદ આ રકમ સીધી તમારા બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન ૪: શું આ યોજના હેઠળ કોઈ સબ્સિડી મળે છે?

ઉત્તર: હા, આ યોજના હેઠળ મળતી લોન પર સરકાર વ્યાજ સબ્સિડી (Interest Subvention) આપે છે. બેંક ભલે સામાન્ય વ્યાજ વસૂલતી હોય, પણ લાભાર્થીએ માત્ર ૫% વ્યાજ જ ચૂકવવાનું રહે છે, બાકીનું વ્યાજ સરકાર સબ્સિડી તરીકે સીધું બેંકને ચૂકવે છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

PM વિશ્વકર્મા યોજના એ ભારતના પરંપરાગત કારીગરો માટે એક વરદાન સમાન સાબિત થઈ રહી છે. તે કારીગરોને આર્થિક તંગીમાંથી બહાર લાવી આધુનિક ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડે છે. ₹૫૦૦ ના દૈનિક સ્ટાઇપેન્ડ સાથે મફત તાલીમ, ₹૧૫,૦૦૦ ની ટૂલકિટ ગ્રાન્ટ અને માત્ર ૫% ના વ્યાજે વગર ગેરંટીની લોન જેવી સુવિધાઓ કારીગરોને સ્વનિર્ભર બનાવી “આત્મનિર્ભર ભારત” ના સપનાને સાકાર કરી રહી છે.

જો તમે અથવા તમારા પરિચિતમાં કોઈ આ ૧૮ વ્યવસાયો સાથે સંકળાયેલું હોય, તો આજે જ નજીકના CSC કેન્દ્ર પર જઈને આ યોજનાનો લાભ લેવો જોઈએ.